Bir bebeğin dünyaya geldiği anı düşünün. Tamamen bakıma muhtaç, çevresini anlamaya çalışan küçük bir beden… Bu küçücük beden sadece birkaç yıl sonra yürüyen, konuşan, şarkı söyleyen, kendi isteklerini ifade eden bir çocuğa dönüşüyor. İşte, bu büyük değişimin arkasında ise gözle görülmeyen ama hızla çalışan bir sistem var: Beyin.
Bilimsel araştırmalar, çocuk gelişiminde ilk 3 yılın sadece önemli değil; aynı zamanda belirleyici olduğunu gösteriyor. Çünkü bu yıllar, beynin temel mimarisinin kurulduğu ve öğrenmenin altyapısının oluşturulduğu bir dönem. Peki bu dönemi bu kadar kritik yapan ne?
Gelin, bir çocuğun ilk 3 yılının neden bu kadar önemli olduğunu anlamak için çocukların bu dönemdeki gelişim süreçlerine daha yakından bakalım.
Beynin En Hızlı Büyüdüğü Dönem: İlk Yıllar
Doğumda bir bebeğin beyni, ortalama bir yetişkin beyninin yaklaşık dörtte biri büyüklüğündedir. Ancak bu durum çok hızlı değişir. Araştırmalara göre beyin, ilk yılın sonunda neredeyse iki katına çıkar. 3 yaşına gelindiğinde yetişkin beyninin yaklaşık %80’ine, 5 yaşında ise %90’ına ulaşır.
Tabii ki bu büyüme sadece hacimsel bir artış değildir. Çünkü asıl önemli olan beyin hücreleri arasında kurulan sinir bağlantılarıdır. Bu bağlantılar; çocuğun gördüğü, duyduğu, dokunduğu ve deneyimlediği her şeyle şekillenir. Yani erken yaşta yaşanan deneyimler, beynin nasıl çalışacağını doğrudan etkileyebilir.
İlk 3 Yıl: Sadece Öğrenmek Değil, Altyapı Kurmak
Çocuklar için ilk 3 yıl çoğu zaman öğrenme ile ilişkilendirilse de nörobilim bize şunu söylüyor: Bu dönem, bilgiyi öğrenmekten çok öğrenmeye hazır hale gelmekle ilgilidir. Çünkü bu yıllarda beynin “yürütücü işlevler” olarak adlandırılan becerilerinin temelleri atılır.
Bir başka deyişle bebekler bu yıllarda matematik ya da harf öğrenmez, bunun yerine öğrenmenin altyapısını kurarlar. Tıpkı bir ev inşa ederken önce temelin atılması gibi… Tabii ki temel sağlam değilse üzerine ne koyduğunuzun çok da önemi kalmaz.
Bu altyapının merkezinde de “yürütücü işlevler” yer alır. Kulağa teknik gelse de aslında bu beceriler, günlük hayatın tam içinde yer alır. Örneğin;
-
Dikkati bir oyuncağa verebilmek
-
İstenilen bir şeye hemen uzanmak yerine bekleyebilmek
-
Bir şey işe yaramadığında başka bir yol denemek
Harvard Üniversitesi bünyesindeki Center on the Developing Child, bu becerileri beynin “hava trafik kontrol merkezi”ne benzetir. Nasıl ki bir havaalanında uçakların iniş-kalkışı düzenlenmediğinde kaos yaşanırsa beynimizde de düşünceler ve davranışlar bu sistem sayesinde düzenlenir. Dikkat, dürtü kontrolü ve esneklik, beynin “Ne zaman durmalıyım, neye odaklanmalıyım, planımı nasıl değiştirmeliyim?” sorularına yanıt vermesini sağlayarak davranışlarımızı kontrol eder.
Unutmayın ki bu beceriler, çocuk okula başladığında bir anda ortaya çıkmaz. Tam tersine temelleri bebeklik döneminde, hatta ilk yılın sonlarına doğru atılmaya başlanır. Bir bebeğin ulaşamadığı bir oyuncağa farklı bir açıdan uzanmaya çalışması, “Hayır” denildiğinde birkaç saniye duraklaması ya da saklanan bir nesnenin hala orada olduğunu hatırlaması, beynin bu kontrol sisteminin yavaş yavaş çalışmaya başladığını gösterir.
İlk 12 Ayda Başlayan Bir Süreç
Yürütücü işlevlerin ilk işaretleri, yaşamın ilk yılının sonuna doğru ortaya çıkmaya başlar. 6-12 ay aralığında bebekler, farkında olmadan şu becerilerin temellerini atar:
-
Görünmeyen bir nesnenin hala var olduğunu hatırlamak (işleyen bellek)
-
Dokunmaması söylenen bir şeye dokunmamayı denemek (dürtü kontrolü)
-
Bir nesneye ulaşmak için farklı yollar denemek (bilişsel esneklik)
Bu davranışlar basit gibi görünse de beynin karmaşık sistemlerinin çalışmaya başladığının işaretidir.
3 Yaş: Yeni Bir Dönüm Noktası
3 yaş, yürütücü işlevlerin daha organize şekilde kullanılmaya başlandığı önemli bir eşiktir. Bu yaşa gelen çocuklar artık;
-
İki kuralı aynı anda takip edebilir.
-
Dikkatini belirli bir noktada daha uzun süre tutabilir.
-
Dürtülerini kısa süreliğine de olsa kontrol edebilir.
-
Kuralları zihninde tutarak davranışlarını buna göre şekillendirebilir.
Örneğin “Kırmızı olanları buraya, mavi olanları şuraya koy.” gibi yönergeleri yerine getirebilir. Ancak tabii ki bu beceriler hala gelişim halindedir. Bu gelişimin nasıl şekilleneceğini belirleyen şey ise erken deneyimlerdir.
Deneyimlerin Beyin Üzerindeki Etkisi
İlk yıllarda çocuğun yaşadığı deneyimler, gelişimini doğrudan etkiler. Bu nedenle de çocuğunuzla konuşmanız, onun denemelerine izin vermeniz, oyun sırasında yanında olmanız; beynin sağlıklı gelişimi için en güçlü desteklerdir. Öğretmekten çok birlikte deneyimlemek, bu dönemin anahtarıdır.
Bebeklik ve erken çocukluk döneminde;
-
Güvenli ilişkiler,
-
Tekrar eden günlük rutinler,
-
Hareket, oyun ve keşif fırsatları beyinde kalıcı izler bırakır.
Bu dönemde sunulan güvenli ilişkiler, tekrar eden deneyimler ve birlikte geçirilen zaman; ilerleyen yıllarda dikkatini toplayabilen, sorunlara çözüm arayabilen ve duygularını daha iyi yönetebilen bir çocuğun temelini oluşturur.
Kısacası ilk 3 yıl için çocuğun kim olacağının değil, nasıl öğreneceğinin şekillendiği bir dönem demek mümkün. Bugün kurulan sinir bağlantıları; ileride dikkatini nasıl yöneteceğini, duygularını nasıl düzenleyeceğini ve karşılaştığı sorunlara nasıl yaklaşacağını etkiler. Bu nedenle de çocuk gelişiminde ilk 3 yılı, hızlandırılması gereken bir yarış değil; özenle eşlik edilmesi gereken bir yolculuk olarak görmekte fayda var.
|
Uzman Görüşü Yetişkinlerin sağladığı destekleyici çerçeve (scaffolding); çocukların dürtü kontrolü, planlama, odaklanma gibi becerilerini geliştirmesi için oldukça önemlidir. Çünkü çocuklar bu becerilerle doğmazlar, bunları geliştirme potansiyeliyle doğarlar. |
Biz de bu bakış açısıyla çocuğun eline, bedenine ve beynine saygı duyan; denemeye, keşfetmeye ve kendi ritminde ilerlemeye alan açan bir ürün yarattık: Doodle.
Çocukların el yapısına uygun, kısa ve dengeli Doodle kalemler ile çocuğun kendi hızında ilerlemesine olanak tanıyarak ilk karalama deneyimlerini çok daha keyifli hale getirebilirsiniz.
Kaynak:
-
"Building the Brain's 'Air Traffic Control' System", Center on the Developing Child, Harvard University
-
https://www.firstthingsfirst.org/early-childhood-matters/brain-development/